Jak odbudować mikrobiotę po antybiotykoterapii – poradnik krok po kroku

Mikrobiota jelitowa pełni wiele funkcji w organizmie człowieka. Wpływa m.in. na metabolizm, trawienie, wchłanianie oraz odporność. Ponadto może też oddziaływać na stan bariery jelitowej i działanie osi jelito-mózg. W dalszym ciągu trwają badania nad znaczeniem mikrobioty jelit w przebiegu chorób oraz leczniczymi modyfikacjami mikrobioty jelit. Z tego artykułu dowiesz się:

1. Dlaczego mikrobiota jest tak ważna?
2. Skutki antybiotykoterapii dla mikrobioty i jelit
3. Probiotyki – ważny krok do odbudowy mikrobiomu
4. Dieta wspierająca mikrobiotę po antybiotykach
5. Prebiotyki i synbiotyki – wsparcie dla probiotyków
6. Styl życia i inne czynniki wspierające odbudowę mikrobioty
7. Plan odbudowy mikrobioty po antybiotykoterapii krok po kroku
8. Najczęstsze pytania i praktyczne wskazówki

Dlaczego mikrobiota jest tak ważna?

Rola mikrobioty w odporności, trawieniu i zdrowiu psychicznym

Ostatnie dekady badań potwierdziły, że mikrobiota jelitowa (dawniej mikroflora lub flora bakteryjna jelit) wpływa na wszystkie układy w organizmie człowieka. Wiadomo, że ma istotny wpływ na trawienie, wchłanianie, metabolizm, syntezę wielu witamin i przydatnych substancji, np. krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA). SCFA odżywiają pożyteczne bakterie i wspierają oraz regenerują barierę nabłonka jelit, co wpływa na jego szczelność [1,2,3]. Bakterie ochronne wpływają na odporność i stabilność ekosystemu w jelitach, zakwaszenie środowiska jelit i rozkład kwasów żółciowych oraz substancji rakotwórczych. Ma to wpływ na funkcjonowanie układu odpornościowego oraz hormonalnego.

Dzięki kontaktowi z antygenami komórek bakteryjnych, za pośrednictwem komórek dendrytycznych w kępkach Payera (grudkach chłonnych w obrębie GALT po nabłonkiem jelit), limfocyty mogą dzielić się (namnażać), dojrzewać oraz wydzielać immunoglobuliny i cytokiny, które uczestniczą w procesach odpornościowych. Przykładowo bakterie immunostymulujące mogą pobudzać układ odpornościowy do produkcji defensyn i sIgA, które są bardzo ważnymi substancjami chroniącymi przed patogenami śluzówki w drogach oddechowych, układzie pokarmowym i układzie moczowo-płciowym [1,3].

Ponadto prawidłowa mikrobiota jelitowa przez produkcje neuroprzekaźników wpływa na działanie osi jelito-mózg, a nawet może modulować samopoczucie oraz mieć wpływ na stany lękowe i objawy depresyjne oraz umiejętności poznawcze.

Skutki antybiotykoterapii dla mikrobioty i jelit

Niestety powszechnie stosowane antybiotyki są jednym z głównych czynników zaburzających mikrobiotę jelit. Mają one szerokie spektrum działania i dlatego oprócz sprawców infekcji, niszczą też wiele innych bakterii, w tym prozdrowotne bakterie z rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium [4,5].

Czym jest dysbioza?

Dysbioza wywołana przez antybiotyki może prowadzić do niepożądanych przerostów bakterii, np. Clostridioides difficile i grzybów potencjalnie patogennych, np. Candida albicans [5,6,7]. Dlatego tak ważna jest odbudowa mikrobioty po antybiotykoterapii.

Typowe objawy po antybiotykach: biegunki, wzdęcia, osłabienie odporności

Najczęściej po antybiotykoterapii można zaobserwować biegunki, w tym ostrą biegunkę poantybiotykową czy biegunkę spowodowaną C. difficile i inne objawy żołądkowo-jelitowe, np. wzdęcia, gazy lub zaparcia. Czasami po antybiotykoterapii na skutek dysbiozy można też zaobserwować osłabienie odporności i infekcje grzybicze [7, 8]. Więcej o dysbiozie przeczytasz w tym artykule.

Czas regeneracji mikrobioty

Według niektórych badań czas odbudowy mikrobioty nawet po tygodniowej antybiotykoterapii może trwać nawet 4 lata [5, 6]. Inne źródła sugerują czas od kilku tygodni do kilkunastu miesięcy. Ten czas to często sprawa indywidualna, zależna od wielu współistniejących czynników oraz od tego czy pacjent stosuje probiotykoterapię i dietę wspierającą jelita.

Probiotyki – ważny krok do odbudowy mikrobiomu

Kiedy zacząć probiotykoterapię?

W celu odbudowy mikrobioty w trakcie i po antybiotykoterapii stosuje się żywe bakterie probiotyczne, nazywane probiotykami. Mogą to być pojedyncze gatunki – tzw. probiotyk jednoszczepowy lub kilka gatunków jednocześnie – tzw. probiotyk wieloszczepowy. Stosowanie probiotyku zaczynamy już od pierwszego dnia antybiotykoterapii. W celu zapobiegania biegunce i innym powikłaniom w trakcie kuracji antybiotykiem najczęściej stosuje się probiotyki jednoszczepowe. Natomiast później, po zakończeniu antybiotykoterapii w celu odbudowy mikrobioty ochronnej warto wybrać probiotyk wieloszczepowy dopasowany do indywidualnych potrzeb.

Jakie szczepy probiotyczne wybierać?

W trakcie przyjmowania antybiotyku w celu profilaktyki biegunki poantybiotykowej (AAD) najsilniejsze dowody naukowe mają konkretne szczepy:

• Saccharomyces boulardii CNCM I-745 — wiele metaanaliz wykazuje istotne zmniejszenie ryzyka AAD przy stosowaniu tego szczepu zarówno u dorosłych jaki u dzieci.
• Lactobacillus rhamnosus GG (LGG) — liczne badania kliniczne i metaanalizy wskazują na korzystny efekt LGG w zapobieganiu AAD u dzieci i dorosłych.

Warto pamiętać, że skuteczność probiotyku jest szczepozależna — nie wszystkie „probiotyki” działają tak samo. Dlatego podczas antybiotykoterapii warto wybierać właśnie te preparaty które zawierają szczepy: Lactobacillus rhamnosus GG lub Sacharomyches boulardii CNCM I-745 [11, 12]. Jeżeli chodzi o gatunki bakterii ochronnych z rodzaju Bifidobacterium spp. to wiele z nich należy do uznawanych za bezpieczne (posiadają certyfikat GRAS), jednak nie są one tak szeroko przebadane w trakcie samej antybiotykoterapii. Mogą być pomocne, ale raczej po skończeniu antybiotykoterapii, a efekt zależy od konkretnego szczepu i sytuacji klinicznej pacjenta.

Jak stosować i jak dobrać probiotyk?

W przypadku antybiotykoterapii, probiotyk należy przyjmować co najmniej 2-3 godziny po dawce antybiotyku – jest to zasada obowiązująca dla większości probiotyków bakteryjnych, np. zawierających bakterie Lactobacillus. Probiotyki zawierające grzyby drożdżopodobne, np. S. boulardii nie są wrażliwe na antybiotyki i ten problem dotyczy ich w mniejszym stopniu.

W praktyce po zakończeniu antybiotykoterapii można kontynuować probiotykoterapię już probiotykiem wieloszczepowym, który pomoże w dodatkowym wsparciu mikrobioty po leczeniu. Poszukując preparatu wybieraj probiotyki z precyzyjnym oznaczeniem szczepu, deklaracją zawartości mikroorganizmów probiotycznych CFU (jednostki tworzące kolonie) i kontrolą jakości. Typowy zakres stosowanych dawek to 1–10 mld CFU/porcja, choć w badaniach używane są także większe dawki. W celu indywidualnego doboru probiotykoterapii przez specjalistów Instytutu Mikroekologii – odpowiednio do wywiadu chorobowego i stanu mikrobioty jelit, możesz wykonać badanie Mikrobiota jelit. Wraz z wynikiem badania otrzymasz propozycję terapii probiotycznej odbudowującej mikrobiotę.

Dieta wspierająca mikrobiotę po antybiotykach

Po zakończeniu antybiotykoterapii warto zadbać o urozmaiconą dietę, która pomoże odbudować naturalną mikrobiotę jelitową. Najważniejsze żeby codzienne menu bazowało na zdrowych produktach bogatych w prebiotyki, czyli warzywach, pełnoziarnistych produktach zbożowych (np. płatkach owsianych, kaszach, otrębach) i owocach. Zawierają one błonnik fermentowalny, który odżywia prozdrowotne bakterie jelitowe. Szczególnie bogate w prebiotyki i skrobię oporną: są cykoria, topinambur, cebula, czosnek, por, niedojrzałe (jeszcze zielone) banany, rośliny strączkowe, ale też schłodzone produkty skrobiowe – ziemniaki, makaron, kasze, ryż.  Skrobia oporna zawarta w tych produktach wspiera rozwój bakterii odżywiających nabłonek jelitowy, mianowicie Akkermansia muciniphila i Faecalibacterium prausnitzi. W codziennym jadłospisie powinny pojawić się także produkty fermentowane, takie jak jogurty naturalne, kefiry, maślanki czy tradycyjne kiszonki – ogórki i kapusta [13]. Dostarczają one żywych kultur bakterii probiotycznych, wspierających odbudowę mikrobioty jelit. Jednocześnie warto ograniczyć cukry proste oraz żywność wysokoprzetworzoną, ponieważ mogą one zaburzać równowagę mikrobioty i sprzyjać rozwojowi niekorzystnych drobnoustrojów, np. drożdzaków Candida albicans czy bakterii proteolitycznych (gnilnych). Taka zdrowa i różnorodna dieta wspiera regenerację mikrobioty jelit oraz funkcjonowanie układu pokarmowego po antybiotykach i wzmacnia naturalną odporność organizmu.

Prebiotyki i synbiotyki – wsparcie dla probiotyków

Czym są prebiotyki?

Prebiotyki to najczęściej błonniki fermentowalne, przykładowo: skrobia oporna, inulina, fruktooligosacharydy (FOS) i galaktooligosacharydy (GOS), które wspierają rozwój prozdrowotnych bakterii, stymulują produkcję krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA) i pomagają w utrzymaniu równowagi mikrobioty [13, 14, 15]. Prebiotyki po antybiotykach wspierają odbudowę prozdrowotnej mikrobioty jelitowej.

Naturalne źródła i suplementacja prebiotykami

Jak już wspomniano, prebiotyki występują naturalnie w żywności, warzywach i owocach, produktach pełnoziarnistych. Najlepiej przyjmować je właśnie w takiej formie. Dieta bogata w błonnik nierozpuszczalny, prebiotyki oraz polifenole jest korzystna dla prozdrowotnej mikrobioty, poprawy działania bariery jelit, pasażu jelitowego, a także profilaktyki i leczenia wielu chorób cywilizacyjnych, psychicznych i neurodegeneracyjnych [16, 17]. Jeżeli jednak dieta nie pokrywa zapotrzebowania na błonnik lub nie możemy spożywać najlepszych źródeł prebiotyków, można sięgnąć po suplementy z inuliną, FOS, GOS lub w przypadku pacjentów źle tolerujących prebiotyki (SIBO, czy zespół jelita nadwrażliwego – IBS) z arabinogalaktanem lub hydrolizowaną gumą guar.

Synbiotyki

Takie połączenie zwiększa żywotność i aktywność bakterii oraz może wspierać skuteczność kolonizacji jelit przez pożyteczne bakterie. Synbiotyki, szczególnie wieloszczepowe, mogą mieć zastosowanie w odbudowie mikrobioty jelitowej po ukończonej antybiotykoterapii.

Styl życia i inne czynniki wspierające odbudowę mikrobioty

Regularna aktywność fizyczna

Jak wiadomo, regularna aktywność fizyczna nawet o niskim i średnim natężeniu stanowi ważną profilaktykę wielu chorób. Co ciekawe, badania sugerują, że aktywność fizyczna o niskim natężeniu (trucht, spacery) wpływa korzystnie na układ pokarmowy zmniejszając czas kontaktu między patogenami a nabłonkiem jelitowym. Wszelkie regularne ćwiczenia o niskim i średnim nasileniu mają działanie ochronne, poprawiają perystaltykę jelitową, zmniejszają ryzyko raka okrężnicy oraz chorób zapalnych jelit [19]. W badaniach przeanalizowano mikrobiotę osób o różnych poziomach aktywności z różną dietą. Zaobserwowano zwiększoną różnorodność bakterii jelitowych oraz wzrost produkcji przeciwzapalnego i ochronnego maślanu u osób aktywnych fizycznie niezależnie od rodzaju diety. Zaproponowano, że ćwiczenia mogą być wykorzystywane jako wspomaganie odbudowy mikrobioty jelit po antybiotykoterapii oraz wsparcie leczenia chorób związanych z dysbiozą jelit [20].

Redukcja stresu i odpowiednia ilość snu

Na co dzień, ale też po antybiotykoterapii warto dbać o mniejszą ilość stresu (np. planować, przygotowywać się do zadań, unikać sytuacji stresowych), a jeżeli nie da się go uniknąć, zaleca się stosować sposoby pomagające zmniejszać negatywne skutki stresu. Są to przede wszystkim odpoczynek, także w ciągu dnia, spacery na świeżym powietrzu, joga lub inne lubiane aktywności, techniki oddechowe i uważności, a także rozwijanie hobby, zadbanie o dietę dla mózgu i mikrobioty np. dietą śródziemnomorską, dietą MIND – więcej o takim odżywianiu przeczytasz w tym artykule. Te sposoby pomagają zregenerować organizm, obniżyć poziom hormonów stresu oraz przeciwdziałają zaburzeniom mikrobioty i neuroprzekaźników spowodowanych stresem. Warto o tym pamiętać, szczególnie po zakończonej antybiotykoterapii, która poza zaburzaniem mikrobioty osłabia też organizm.

Dodatkowo, odpowiednia długość snu, czyli około 7-8 godzin, również ma korzystny wpływ na regenerację organizmu, a także na układ nerwowy, immunologiczny oraz pokarmowy [21]. Okazuje się, że niedobory snu mogą sprzyjać nie tylko chorobom cywilizacyjnym, ale też stanom zapalnym jelit oraz zwiększonemu ryzyku zachorowania na zespół jelita nadwrażliwego (IBS) [22].

Picie odpowiedniej ilości wody dla zdrowia i jelit

Sama woda nie wpływa na strukturę mikrobioty jelit, jednak warto podkreślić, że woda jest niezbędna dla każdej żywej komórki – zarówno bakteryjnej, jak i ludzkiej. Odpowiednie nawodnienie tkanek, w tym nerek i jelit oraz samej treści jelitowej sprzyja oczyszczaniu się jelit, aktywności bakterii oraz wydalaniu toksyn i metabolitów. Ilość spożywanej wody dla osoby dorosłej wynosi około 2 litrów wody dziennie.

Unikanie alkoholu i papierosów

Używki zaburzają mikrobiotę jelit i zdecydowanie nie sprzyjają jej odbudowie, a ponadto zwiększają ryzyko chorób sercowo-naczyniowych oraz nowotworów.

Plan odbudowy mikrobioty po antybiotykoterapii krok po kroku

Najczęstsze pytania i praktyczne wskazówki

Jak długo trwa odbudowa mikrobioty?

Badania na temat czasu odbudowy mikrobioty jelitowej nie są jednoznaczne. Sugeruje się, że powrót do stanu sprzed antybiotyków może trwać od kilku tygodni do roku lub nawet 4 lat [6, 7, 23]. Zapewne jest to związane ze stanem zdrowia, stylem życia oraz tym czy stosowane są probiotyki i dieta bogata w prebiotyki odżywiające bakterie. W przypadku niektórych badań można znaleźć informacje, że czas probiotykoterapii po stosowaniu antybiotyków powinien trwać 4–8 tygodni, natomiast doświadczenia specjalistów z Instytutu Mikroekologii sugerują, że ten czas powinien być dłuższy.

Czy dzieci i seniorzy wymagają szczególnej opieki?

Dzieci i seniorzy to grupy pacjentów bardziej narażonych na zaburzenia mikrobioty jelitowej, dlatego probiotykoterapia powinna być dopasowana do ich potrzeb i stanu zdrowia. Warto, żeby dobór odpowiednich szczepów i dawek odbywał się po nadzorem lekarza lub specjalisty znającego poszczególne zastosowania szczepów.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Jeżeli w trakcie lub po zakończeniu antybiotykoterapii pojawią się nowe objawy, np. biegunka, ból brzucha lub wzdęcia, warto zgłosić się do lekarza pierwszego kontaktu. Jeżeli problemy jelitowe nie ustępują i zastanawiasz się, w jakiej kondycji jest Twoja mikrobiota, potrzebujesz dobrania badań lub celowanej probiotykoterapii, możesz skonsultować się ze specjalistami Instytutu Mikroekologii na bezpłatnych konsultacjach telefonicznych.

Czy można łączyć różne probiotyki?

I tak, i nie – to zależy. Jeżeli mamy do czynienia z wieloszczepowym probiotykiem to można go stosować (to korzystne szczególnie po przebytej antybiotykoterapii). Natomiast w przypadku kilku preparatów, w których znajdują się różne szczepy probiotyczne to najczęściej zaleca się odstęp czasowy, ponieważ bakterie mogą wykazywać przeciwstawne działanie (tzw. antagonizm) względem siebie.

Literatura

1. Mroczyńska, M., Libudzisz, Z., Gałęcka, M., & Szachta, P. (2011). Mikroorganizmy jelitowe człowieka i ich aktywność metaboliczna. Prz Gastroenterol, 6(4), 218-224.
2. Rajilić-Stojanović, M. (2013). Function of the microbiota. Best practice & research Clinical gastroenterology, 27(1), 5-16.
3. Kosiewicz, M. M., Zirnheld, A. L., & Alard, P. (2011). Gut microbiota, immunity, and disease: a complex relationship. Frontiers in microbiology, 2, 180.
4. Michalik, M., Podbielska‐Kubera, A., Basińska, A. M., Szewc, M., Gałęcka, M., & Schwiertz, A. (2023). Alteration of indicator gut microbiota in patients with chronic sinusitis. Immunity, Inflammation and Disease, 11(9), e996.
5. Maier, L., Pruteanu, M., Kuhn, M., Zeller, G., Telzerow, A., Anderson, E. E., … & Patil, K. R. (2018). Extensive impact of non-antibiotic drugs on human gut bacteria. Nature, 555(7698), 623.
6. Jernberg, C., Löfmark, S., Edlund, C., & Jansson, J. K. (2007). Long-term ecological impacts of antibiotic administration on the human intestinal microbiota. The ISME journal, 1(1), 56-66.
7. Gutierrez, D., Weinstock, A., Antharam, V. C., Gu, H., Jasbi, P., Shi, X., … & Thangamani, S. (2020). Antibiotic-induced gut metabolome and microbiome alterations increase the susceptibility to Candida albicans colonization in the gastrointestinal tract. FEMS microbiology ecology, 96(1), fiz187.
8. Gonzales-Luna, A. J., Carlson, T. J., & Garey, K. W. (2023). Gut microbiota changes associated with Clostridioides difficile infection and its various treatment strategies. Gut Microbes, 15(1), 2223345.
9. Food and Agricultural Organization of the United Nations and World Health Organization. Joint FAO/WHO working group report on drafting guidelines for the evaluation of probiotics in food. Food and Agricultural Organization of the United Nations. 2002.
10. Hill C, Guarner F, Reid G, et al. Expert consensus document. The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics consensus statement on the scope and appropriate use of the term probiotic. Nat Rev Gastroenterol Hepatol. 2014; 11(8): 506–514, doi: 10.1038/ nrgastro.2014.66, indexed in Pubmed: 24912386.
11. Szajewska H, Kołodziej M. Systematic review with meta-analysis: Saccharomyces boulardii in the prevention of antibiotic-associated diarrhoea. Aliment Pharmacol Ther. 2015; 42(7): 793–801, doi: 10.1111/ apt.13344, indexed in Pubmed: 26216624.
12. Szajewska H, Kołodziej M. Systematic review with meta-analysis: Lactobacillus rhamnosus GG in the prevention of antibiotic-associated diarrhoea in children and adults. Aliment Pharmacol Ther. 2015; 42(10): 1149–1157, doi: 10.1111/apt.13404, indexed in Pubmed: 26365389.
13. Gałecka, M., Basińska, A. M., & Bartnicka, A. (2018). Znaczenie mikrobioty jelitowej w kształtowaniu zdrowia człowieka—implikacje w praktyce lekarza rodzinnego. In Forum Medycyny Rodzinnej (Vol. 12, No. 2, pp. 50-59).
14. Mayorga Reyes, L., Gonzalez Vazquez, R., Cruz Arroyo, S. M., Melendez Avalos, A., Reyes Castillo, P. A., Chavaro Perez, D. A., … & Azaola Espinosa, A. (2016). Correlation between diet and gut bacteria in a population of young adults. International journal of food sciences and nutrition, 67(4), 470-478.
15. Tang, W. W., Kitai, T., & Hazen, S. L. (2017). Gut microbiota in cardiovascular health and disease. Circulation research, 120(7), 1183-1196.
16. Ross, F. C., Patangia, D., Grimaud, G., Lavelle, A., Dempsey, E. M., Ross, R. P., & Stanton, C. (2024). The interplay between diet and the gut microbiome: implications for health and disease. Nature Reviews Microbiology, 22(11), 671-686.
17. Varesi, A., Campagnoli, L. I. M., Chirumbolo, S., Candiano, B., Carrara, A., Ricevuti, G., … & Pascale, A. (2023). The brain-gut-microbiota interplay in depression: A key to design innovative therapeutic approaches. Pharmacological Research, 192, 106799.
18. Basturk, A., Artan, R., & Yilmaz, A. (2016). Efficacy of synbiotic, probiotic, and prebiotic treatments for irritable bowel syndrome in children: A randomized controlled trial. Turk J Gastroenterol, 27(5), 439-443.
19. Peters H.P.F. ,et al. Potential benefits and hazards of physicalactivity and exercise on the gastrointestinal tract. Gut, vol. 48,no. 3, pp. 435–439, 2001.
20. Estaki M. , J. Pither, et al., Cardiorespiratory fitness as a predictor of intestinal microbial diversity and distinct metagenomic functions. The FASEB Journal, vol. 30, no. 1, pp. 1027–1035, 2016
21. Alvarez, G. G., & Ayas, N. T. (2004). The impact of daily sleep duration on health: a review of the literature. Progress in cardiovascular nursing, 19(2), 56-59.
22. Liu, M., Ye, Z., Wu, Q., Yang, S., Zhang, Y., Zhou, C., … & Qin, X. (2023). Healthy sleep, mental health, genetic susceptibility, and risk of irritable bowel syndrome. Journal of Affective Disorders, 331, 25-32.
23. Lange, K., Buerger, M., Stallmach, A., & Bruns, T. (2016). Effects of antibiotics on gut microbiota. Digestive diseases, 34(3), 260-268.